< Yazarlar & Makaleler

Değeri Düşen Emtianın Satışı ve Stoklar ile İlgili Firelerin Durumu

I. Giriş

Fire, bir malın üretim ve tüketim aşamalarında kendiliğinden oluşan ve başlangıçta kesin olarak tespit edilemeyen ancak envanter sırasında kayıtlardan ortaya çıkarılabilen bir azalmayı ifade etmek için kullanılmaktadır.

Öte yandan, işletmelerin stoklarında bulunan malların değeri ekonomik veya fiziksel nedenlerden dolayı düşmesi söz konusu olabilmektedir. Vergi Usul Kanunu'nda söz konusu değer düşüklüklerine ilişkin iki ayrı maddede düzenleme yapılmıştır. Bunlardan ilki 274. maddede yer alan düzenleme, diğeri ise 278. maddede yer alan düzenlemedir. Söz konusu düzenlemelerden VUK' nun 278. maddesi aşağıdaki gibidir:

"Yangın, deprem ve su basması gibi afetler yüzünden veyahut bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi haller neticesinde iktisadi kıymetlerinde önemli bir azalış vaki olan emtia ile maliyetlerin hesaplanması mutad olamayan hurdalar ve döküntüler, üstüpü, deşe ve ıskartalar emsal bedeli ile değerlenir."

Dikkat edileceği üzere, değer düşüklüğünün nereden kaynaklandığına ilişkin ayrıntılı bir düzenleme yapılmıştır. Söz konusu maddede değerlemenin emsal bedel ile yapılacağı belirtilmiştir.

II. Değeri Düşen (Bozulan, Çürüyen vb.) Stokların Satışı ve Maliyetlendirilmesi

İşletmelerin stoklar ile ilgili olarak çeşitli şekillerde oluşan değer düşüklükleri meydana gelmektedir.

VUK'nun 278. maddesi gereğince;

- Yangın, deprem ve su basması gibi afetler,

- Bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi haller neticesinde iktisadi kıymetlerinde önemli bir azalış olan emtia emsal bedel değerlenir.

Bu tür değeri düşen mallarda emsal bedeli uygulamasında

• VUK'nun 267. maddesinin 1. sırasında yer alan "ortalama satış fiyatı esas temini uygulamak genelde pek mümkün olmamaktadır. Çünkü bu yöntemi uygulamak için, ticari mallarda değer düşüklüğünün aynı derecede olması gerekmektedir.

• VUK'nun 267. maddesinin 2. sırasında yer alan "maliyet bedeli" esasının da uygulanması söz konusu olmamaktadır.

• Dolayısıyla ticari mallarda değer düşüklüğü için "takdir komisyonu" yöntemine göre değer tespiti yaptırılmalıdır.

Değerleme ile ilgili değer tespitinin normal şartlarda dönem sonlarında yapılması gerekmektedir. Dönem sonlarında yapılacak değerleme ve muhasebe kayıtları aşağıda yer alan örnekteki gibi olmalıdır.

Örnek: (M) iletmesinde yapılan dönem sonu envanterde, değeri 160.000 T mallarında bozulma ortaya çıkmış olup, değeri düşen bu malların değer düşüklüğünün tespiti için Takdir Komisyonuna başvurmuştur. Takdir Komisyonu bu malların değerini 26.000 TL belirlemiştir. Değeri düşen bu mallar ertesi yıl 22.000 TL’ye satılmıştır. Bu işlemlere ilişkin muhasebe kayıtları aşağıdaki şekilde olmalıdır. (KDV konusu ihmal edilmiştir.)

* Hesaplamaları makalenin pdf dosyasında bulabilirsiniz.


Öte yandan, dönem sonunu beklemeden dönem içinde değeri düşen mallardan satış yapılması halinde, VUK'nun 278. maddesine göre değerleme yapılması gereği kanaatimizce doğmamalıdır. Ancak bu gibi durumlarda, şirket maliyet bedeline kıyasla düşük bedelle ticari malların veya mamullerin satışının, malların - ürünlerin bozuk vb. özelliklerinden kaynaklandığını gerektiğinde çeşitli şekillerde (belgeler, karşı alıcının beyanı vb.) tevsik edebilmelidir. Şirketler bu gibi durumlarda sadece 1 nolu kaydı yapmalı ve satış yapıldıkça da hiç olmazsa üçer aylık dönemlerde 157 hesaptan maliyete virmanlar yapılmalıdır (hasarlı ürünler satıldıklarında fatura düzenlenerek satış kaydı yapılmalıdır)

Ayrıca dönem içerisinde satış yapılmamış ise ve dönem sonlarında değer düşüklüğünün kayıtlarda gösterilmesi isteniyorsa, yukarıda bahsedilen takdir komisyonu kararına dayalı gider kaydı yapılmalıdır.

III. Kaydı Olarak Bulunan Ancak Fiilen Bulunmayan (Fireler vs.) Stokların Durumu

Fire uygulamada, asıl fire ve arızi fire olarak ikiye ayrılmaktadır. Bir ürünün kendi doğasından kaynaklanan fireye asıl fire; rastlantı sonucu ortaya çıkan fireye de arızi fireye de arızi fire denmektedir.

Dâhilde İşleme ve Hariçte İşleme Rejimlerine İlişkin Kararlarda, fire ve zayiat aynı başlık altında "işleme faaliyetleri sırasında özellikle kuruma, buharlaşma sızma veya gaz kaşağı şeklinde yitirilen ve imha olan kısım ile ekonomik değeri olmayan atıklar" biçiminde tanımlanmıştır. Buradaki fire tanımın hem üretim aşamasında yok olan kısmı hem de üretim sürecinde ortaya çıkan hurda, deşe üstüpü gibi kısımları da kavradığı söylenebilir.

Emtiada meydana gelen bu değer azalışları ile ilgili olarak bu kanunun 278. maddesinde hesaplanması mutat olmayan hurdalar ve döküntüler üstüpü, deşe ve ıskartaların emsal bedeli ile değerleneceği belirtilmiştir. Bu hüküm, fiziken mevcut ancak normal değerinin altında bir değer sahip malların değerlenmesini düzenlemektedir. Ancak fire durumunda, fiziken mevcut bir malın olan bir mal bulunmamakta olup, dolayısıyla değerlenecek bir emtiadan da söz edilemez.

Yukarıda ifade edildiği gibi fire durumu kendiliğinden meydana gelen bir azalmayı ifade ettiği için envanter işlemlerinde(ölçme, tartışma, sayma vb.)değerleme imkânı bulunmamaktadır. Çünkü fireye isabet eden kısmın hâsılatı da olmayacağından bu kısma isabet eden tutar satılan mal maliyeti içinde yer almaktadır.
Bu bakımdan, dönem sonunda yapılması gereken işlem, stoklarda fiili - kaydi stok farkının tespit edilerek (bu fark fire, çalınma vb. durumlardan kay¬naklanmaktadır) gerekli virman işlemlerin yapılması ile stokların fiili - kaydi olarak mutabık hale getirilmesi sağlanmalıdır.

Ancak, bu tür stok farklarının çalınma vb. nedenler dışında (fire - zayiat gibi) nedenlere bağlanamaması durumunda stok farkı (stok noksanı) Kanunen Kabul Edilmeyen gider olarak kapatılarak giderleştirilmelidir. Öte yandan, bu stoklara ilişkin olarak zamanında indirim konusu yapılan KDV'ler hesaplanan KM' olarak beyan edilmelidir.

Diğer taraftan, stok fazlalıkları ise, gelir olarak dikkate alınması gerekmektedir. Ayrıca fire olarak dikkate alınan tutarlara ilişkin oranın, Ticaret ve Sanayi Odaları tarafından açıklanan fire oranlarına uygunluğu kontrol edilmelidir. Açıklanan fire oranlarından yüksek bir oran kullanılmamalıdır. Fire oranlarının tespiti konusu, uygulamada en sık karşılaşılan sorunlarından biridir. İşletmeler genellikle; Ticaret Odaları veya Sanayi Odaları tarafından tespit edilmiş fire oranlarını kullanmaktadır. Vergi idaresi ise genellikle, emsal işletmelerde kullanılan fire oranlarını birer done olarak almaktadır.

IV. Sonuç

Her tür ticari malda kuruma, dökülme, bozulma gibi sebeplerle eksilme, ağırlık yitimi olarak tanımlanabilecek olan fire konusu vergi mevzuatımızda objektif kriterlere bağlanmış değildir. Ancak, fire olarak dikkate alınan tutarlara ilişkin oranın, Ticaret ve Sanayi Odaları tarafından açıklanan fire oranlarını aşmamasına dikkat edilmesi gerekmektedir. Öte yandan, yukarıda açıklandığı üzere ticari mallarda değer düşüklüğü meydana geldiğinde takdir komisyonuna başvurularak değer düşüklüğünün tespitinin yaptırılması ve tespiti yapılan değer düşük düşüklüğünün maliyet olarak dikkate alınması gerekir.

* Bu makale, Lebib Yalkın Dergisi, Nisan 2010 Sayısında yayımlanmıştır.

Yazı Tarihi : 05.04.2010 10:55:57      Yazıcıya Gönder       Arkadaşına Öner           Bu Yazının PDF dosyasını indirin

Yazar Hakkında

Adı Soyadı

Şibli Güneş ( Konuk Yazar )